E. R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο ΙV – Επίλογος

faunos.jpg

Τα τρία τελευταία κεφάλαια του βιβλίου είναι καταπληκτικά, ειδικά αν κάποιος δεν έχει τις γνώσεις που εγώ δεν είχα πριν να διαβάσω το βιβλίο. Εκεί σκιαγραφείται η άνοδος και η σημασία του ελληνικού ορθολογισμού, αυτό που ο ελληνικός ορθολογισμός κόμισε στην ανθρώπινη εξέλιξη, το ιδιαίτερο εκείνο στοιχείο που, όπως γράφει ο Ελύτης, «γενικά, θεωρούμε σαν ελληνικό θαύμα» – μαζί όμως με αυτό και οι αιτίες που οδήγησαν στην ‘…χρεοκοπία του’. «Πράγματι είναι την εποχή αυτή που η υπόληψη των Ελλήνων για το ανθρώπινο Λογικό εκφράζεται με την μεγαλύτερη εμπιστοσύνη… η θεότητα έχει πάψει να είναι συνώνυμη με την αυθαίρετη Δύναμη κι έχει γίνει, αντίθετα η ενσάρκωση ενός λογικού ιδανικού… Ο Ζήνωνας, βέβαια διεκήρυττε ότι οι ναοί είναι περιττοί – ο αλήθινος ναός του Θεού είναι το ανθρώπινο πνεύμα… δεν υπάρχει καμιά ‘άλογη ψυχή’ που να μπορεί να συναγωνισθεί το λογικό: τα λεγόμενα πάθη είναι απλά σφάλματα της κρίσης, ή νοσηρές διαταραχές που προέρχονται από σφάλματα της κρίσης. Διορθώστε το σφάλμα και η διαταραχή θα σταματήσει αυτόματα, αφήνοντας έτσι το πνεύμα ασυγκίνητο από χαρά ή λύπη, αδιατάρακτο από ελπίδα ή φόβο, ‘απαθές, ανάλγητο, τέλειο’… θα πρέπει να απορρίψουμε, λέει ο Αριστοτέλης, τον παλαιό κανόνα της ζωής που συνιστά ταπεινότητα και προτρέπει τον άνθρωπο να σκέφτεται με μέτρα ανθρώπινα· επειδή ο άνθρωπος έχει μέσα του κάτι θείο, το πνεύμα, και όσο χρόνο μπορεί να ζει σ’ αυτό το επίπεδο της εμπειρίας, πρέπει να ζει σαν να μην ήταν θνητός… Για τον φιλόσοφο, το ουσιαστικό μέρος της θρησκείας […] βρισκόταν […] σε ένα σιωπηλό σταχασμό του θείου και στη βαθιά κατανόηση της συγγένειας το ανθρώπου με αυτό…» Στο σημείο αυτό θα ήθελα να κάνω μερικές παρατηρήσεις.

Κάτι που διαφαίνεται ξεκάθαρα στο «Οι Έλληνες και το Παράλογο» είναι πως οι διαφορετικές προσπάθειες και ερμηνείες της ανθρώπινης φύσης και της σχέσης της με τα άλογα φαινόμενα και εκδηλώσεις προέρχονται από την βαθύτερη μεταφυσική αγωνία του ανθρώπου. Προέρχονται από τον μετεωρισμό μπροστά στο φαινόμενο της ζωής και του θανάτου. Ήταν όλες τους προσπάθειες να νοηματοδοτηθεί η ανθρώπινη πορεία. Αυτό που έκανε ο ελληνικός ορθολογισμός ήταν να φέρει «… έναν αιώνα και περισσότερο […] το άτομο […] πρόσωπο με πρόσωπο με τη δική του πνευματική ελευθερία». Και μέσα σε αυτήν την χρονική περίοδο πραγματοποιήθηκαν τα έργα εκείνα που θαυμάζουμε ακόμη και σήμερα. Είναι η πορεία που περιγράφει ο Αισχύλος στην Ορέστεια, όπου οι Ερινύες πείθονται στο τέλος υπό την επιχειρηματολογία της Αθηνάς να μετατραπούν σε Ευμενίδες και εγκαθιδρύεται η Εκκλησία του Δήμου. «Ότι ο φταίχτης θα υποφέρει προσωπικά αποτελεί για τον Πλάτωνα έναν αυταπόδεικτο κοσμικό νόμο», γράφει ο Dodds. Παύει πλέον η απόδοση των πράξεων στην επίδραση κάποιας άλογης δύναμης ή η κληρονομική διαιώνιση της ενοχής και ο άνθρωπος αναλαμβάνει για πρώτη φορά την ευθύνη της ύπαρξης του. Αυτό ακριβώς είναι το μεγαλείο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και αυτό εννοεί ο Εμπειρίκος όταν γράφει ‘Εις την οδόν των Φιλελλήνων’ για την ‘δόξα των Ελλήνων’, «[…] έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου».

Δυστυχώς αυτή η πορεία δεν ολοκληρώθηκε, «… επειδή η άρνηση της ευθύνης σε κάθε σφαίρα συνεπάγεται πάντοτε μιαν οφειλή που πρέπει να πληρωθεί συνήθως με τη μορφή της νεύρωσης». Στην προμετωπίδα του τελευταίου κεφαλαίου, που τιτλοφορείται ενδεικτικά «Ο φόβος της Ελευθερίας», υπάρχει μία φράση του T. H. Huxley: «Οι χειρότερες δυσκολίες του ανθρώπου αρχίζουν από τη στιγμή που μπορεί να κάνει ότι θέλει». Ολοκληρώνοντας το αφιέρωμα στο εξαιρετικό αυτό βιβλίο και προτρέποντάς σας να το αναζητήσετε και να το διαβάσετε, θα αντιγράψω την τελευταία του παράγραφο:

«Είναι ο ίππος που δίστασε ή ο αναβάτης; Αυτή είναι πράγματι η κρίσιμη ερώτηση. Προσωπικά πιστεύω πως ήταν ο ίππος – τα εξωλογικά στοιχεία μέσα στην ανθρώπινη φύση που, δίχως να το ξέρουμε, δυναστεύουν μέγα μέρος της συμπεριφοράς μας και μέγα μέρος αυτού που νομίζουμε πως αποτελεί δική μας σκέψη. Κι αν δεν κάνω λάθος σ’ αυτό, μπορώ να δω εκεί τους λόγους για κάποια ελπίδα. Καθώς, ελπίζω, έχει φανεί σ’ αυτό το βιβλίο, οι άνθρωποι που δημιούργησαν τον πρώτο ευρωπαϊκό ορθολογισμό ουδέποτε υπήρξαν – ίσαμε την ελληνιστική εποχή – ‘απλοί’ ορθολογιστές· αυτό σημαίνει πως είχαν βαθιά κι ενεργή συνείδηση της δύναμης του θάμβουν αλλά και του κινδύνου που έχει το Παράλογο. Αλλά δεν μπορούσαν να περιγράψουν τι συνέβαινε κάτω από το κατώφλι της συνείδησης παρά μόνο με μυθολογική και συμβολική γλώσσα· δεν είχαν όργανο να το κατανοήσουν ούτε να το ελέξγουν· και στην ελληνιστική εποχή πολλοί απ’ αυτούς έκαναν το μοιραίο λάθος να νομίζουν πως μπορούν να το αγνοήσουν. Αντίθετα, ο σύγχρονος άνθρωπος αρχίζει να αποκτά ένα τέτοιο όργανο. Απέχει πολύ από το να είναι τέλειο, κι ούτε χρησιμοποιείται πάντοτε επιδέξια· σε πολλούς τομείς, όπου συμπεριλαμβάνεται και η ιστορία, οι δυνατότητές του και οι περιορισμοί του πρέπει ακόμη να δοκιμαστούν. Ωστόσο φαίνεται να δίνει την ελπίδα πως, αν το χρησιμοποιήσουμε σοφά, στο τέλος θα καταλάβουμε τον ίππο καλύτερα· αν καταλάβουμε καλύτερα τον ίππο, θα μπορέσουμε με καλύτερη εξάσκηση να ξεπεράσουμε τους φόβους του· και ξεπερνώντας τον φόβο, ίππος και αναβάτης θα κάνουν μια μέρα το αποφασιστικό πηδημα, και το κάνουν με επιτυχία».

Laudatio amicorum

    Το βιβλίο αυτό το διάβασα ύστερα από υπόδειξη ενός πολύ καλού φίλου. Ο συγκεκριμένος, πέρα από κάποιες στιγμές που μου συμπαραστάθηκε, σε μία περίσταση, με τη στάση του και τη συμπεριφορά του, μου δίδαξε πάρα πολλά πράγματα γύρω από το νόημα της φιλίας. Αν δεν είχα αποφασίσει να διατηρήσω την ανωνυμία μου, θα αποκάλυπτα σήμερα το όνομά του για να τον ευχαριστήσω. Πέρα από αυτό, αισθάνομαι πραγματική ευγνωμοσύνη για τους φίλους που έχω. Λαμπρά μυαλά και εξαιρετικοί άνθρωποι οι περισσότεροι, με τις υποδείξεις τους, τα λόγια τους, τη στάση τους και την κριτική τους με έχουν βοηθήσει πολύ, ανοίγοντάς μου ορίζοντες, υποδεικνύοντας μου διάφορα πράγματα ή διορθώνοντας τη συμπεριφορά μου. Τους ευχαριστώ από καρδιάς.

    (Στη φωτογραφία κεφαλή Φαύνου από τη γλυπτοθήκη του Μονάχου)

2 responses to “E. R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο ΙV – Επίλογος

  1. Πολύ ενδιαφέρουσα αυτή η σειρά των ποστ. Για το περιεχόμενο του βιβλίου δε μπορώ να πω γιατί δεν το έχω διαβάσει, αλλά τα αποσπάσματα που βρήκα εδώ μου κίνησαν το ενδιαφέρον, οπότε μάλλον θα το διαβάσω σύντομα. Άλλωστε το παράλογο είναι πάντα ένα ..ζουμερό θέμα.
    Καλημέρες

  2. @Mauve_All

    Το βιβλίο διάβασέ το οπωσδήποτε, θα το απολαύσεις. Και μετά, με το καλό, επανερχόμαστε. Καλημέρες και σε σένα Mauve_All.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s